قوله : بل لو لم يعلم : صورت سوّم : در مواردى كه مكلّف شك دارد كه با اتيان اوّل ، غرض مولى حاصل شد يا نه ؛ نه يقين به عدم حصول غرض دارد ( صورت اوّل ) و نه يقين به حصول غرض ( صورت دوّم ) ، بلكه مردّد است كه آيا اتيان اوّل ، علّت تامّهء حصول غرض است يا علّت تامّه نيست ؟ در اينجا نيز مثل صورت اوّل حق تبديل دارد و مىتواند فرد ديگرى را اتيان كند . با اين تفاوت كه در صورت اوّل مىتوانست به اتيان بدلى ، جزماً قصد امتثال كند و آن را به عنوان امتثال امر مولى بياورد . ولى در صورت سوّم حق ندارد به عمل ثانى قصد امتثال جزمى بكند ، چون شايد عمل اوّل موجب امتثال و حصول غرض اقصى شد . لذا عمل ثانى را رجاءً و به اميد و احتمال اين‌كه شايد به غرض نرسيده ، انجام مىدهد . خلاصه اين‌كه : دوّمى را احتياطاً انجام مىدهد و در همهء موارد احتياط ، مطلب از اين قرار است . پس باز هم فى الجمله حقّ تبديل دارد . نكته : اگر بر عملى امتثال صدق كرد حتماً موجب حصول غرض است و ترديد ندارد . كلام در مواردى است كه بر عمل ما اتيان صدق مىكند ، ولى امتثال صدق نمىكند و لذا خوب است همه‌جا تعبير به اتيان اوّل و دوّم شود و تبديل اتيان به اتيان بگوييم نه تبديل امتثال به امتثال . مرحوم آخوند در پايان ، مؤيد بلكه دليلى براى اصل مطلب ( اصل جواز تبديل نه جواز آن در فرض شك ) مىآورد ، و آن روايات باب نماز فرادى و جماعت است « 1 » كه اگر كسى نماز فريضه‌اش را فرادى بجا آورده بعداً جماعتى منعقد شد ، آيا حق دارد در جماعت شركت كند و دوباره همان نماز ظهر را به جماعت برگزار كند يا نه ؟ در روايات آمده است كه اشكالى ندارد و تبديل فردى به فرد ديگر جايز است . خداوند متعال از اين دو عمل هركدام را كه محبوب‌تر باشد « 2 » اختيار مىكند و همان را به عنوان امتثال امر قرار مىدهد . « 3 » نكته : وجه تعبير به يؤيد ، اين است كه ما نحن فيه با باب اعادهء نماز به جماعت فرق دارد . در آنجا تعدّد مطلوب در كار است و در ما نحن فيه وحدت مطلوب . وجه تعبير به يدّل هم اين است كه بعضى از روايات آن باب ، ظهور در تبديل دارد و مىگويد : « يجعلها الفريضة » ، « 4 » يعنى مكلّف همين جماعت را فريضه و واجب خويش قرار داده و به آن قصد امتثال كند . در اينجا ظهور ، دليل است نه صرفاً مؤيّد .

--> ( 1 ) . وسائل الشيعه ، ج 5 ، ص 455 . ( 2 ) . ممكن است فرادى محبوب‌تر باشد ، چون توجّه و حضور قلب و اخلاص بيشترى داشته است يا ممكن است جماعت‌محبوب‌تر باشد ، اگر اين جهات در جماعت بيشتر باشد . ( 3 ) . وسائل الشيعه ، ج 5 ، ص 456 . ( 4 ) . همان ، ص 455 .